Thymele Logo
Search

εξπρεσιονισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 7
Videos Icon 7
[1]

Ορισμός

Διεθνές καλλιτεχνικό κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα και, αντιδρώντας στον ρεαλισμό και τον νατουραλισμό, επιδίωκε την έκφραση των υποκειμενικών συναισθημάτων και βιωμάτων των δημιουργών. Χαρακτηρίζεται από την παραμόρφωση της μορφής, την όξυνση των αντιθέσεων, τη χρήση έντονων και συχνά συμβολικών χρωμάτων, τις δυναμικές γραμμές και την εκφραστική απόδοση της πραγματικότητας, επηρεάζοντας ποικίλες μορφές τέχνης, όπως τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη λογοτεχνία, τη μουσική, το θέατρο, τον χορό και τον κινηματογράφο.

Ανάπτυξη

Ο εξπρεσιονισμός υπήρξε καλλιτεχνικό κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα, ως αντίδραση στον ρεαλισμό, τον νατουραλισμό και τον ιμπρεσιονισμό. Διαμορφώθηκε μέσα σε ένα κλίμα έντονων κοινωνικών ανακατατάξεων, αστικοποίησης και της κρίσης που οδήγησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στόχος του δεν ήταν η πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας, αλλά η έκφραση της εσωτερικής εμπειρίας και των έντονων συναισθημάτων των δημιουργών. Χαρακτηριστικά του είναι η παραμόρφωση, οι έντονες αντιθέσεις, η εκφραστική υπερβολή και η χρήση μη ρεαλιστικών χρωμάτων. Στις εικαστικές τέχνες εκπροσωπήθηκε κυρίως από τις ομάδες Die Brücke [«Η Γέφυρα»] και Der Blaue Reiter [«Ο Γαλάζιος Καβαλάρης»], με σημαντικούς εκπροσώπους τους Βασίλι Καντίνσκι [Wassily Kandinsky], Paul Klee [Πάουλ Κλέε], Ernst Ludwig Kirchner [Έρνστ Λούντβιχ Κίρχνερ], Erich Heckel [Έριχ Χέκελ] και Emil Nolde [Έμιλ Νόλντε].


Η επίδραση του εξπρεσιονισμού υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική στις παραστατικές τέχνες. Στο θέατρο, το εξπρεσιονιστικό δράμα εγκατέλειψε τη ρεαλιστική πλοκή και την ψυχολογική ανάλυση, προβάλλοντας αρχετυπικούς χαρακτήρες και κατακερματισμένη, επεισοδιακή δομή [Stationendrama]. Η σκηνική δράση απέδιδε την αγωνία, την αποξένωση και την κρίση του σύγχρονου ανθρώπου μέσω έντονα συμβολικών εικόνων, παραμορφωμένων σκηνικών, βίαιων εναλλαγών του φωτισμού και εκφραστικής υποκριτικής. Αντιπροσωπευτικοί δραματουργοί υπήρξαν οι Georg Kaiser [Γκέοργκ Κάιζερ] και Ernst Toller [Έρνστ Τόλλερ], ενώ προδρομικά θεωρούνται έργα των Georg Büchner [Γκέοργκ Μπύχνερ], Frank Wedekind [Φρανκ Βέντεκιντ] και August Strindberg [Αυγούστου Στρίντμπεργκ]. Το έργο Mörder, Hoffnung der Frauen [Δολοφόνος, η ελπίδα των γυναικών] (1909) του Oscar Kokoschka [Όσκαρ Κόκοσκα] θεωρείται από τα πρώτα αμιγώς εξπρεσιονιστικά θεατρικά έργα. Στην εξπρεσιονιστική δραματουργία της Αμερικής, σημαντική στάθηκε η συμβολή του Eugene O'Neill [Ευγένιου Ο'Νηλ] με τα πρώιμα μοντερνιστικά έργα του, όπως The Emperor Jones [Ο αυτοκράτορας Τζόουνς] (1920) και The Hairy Ape [Ο μαλλιαρός πίθηκος] (1922), και του Elmer Rice [Έλμερ Ράις] με το The Adding Machine [Αθροιστική μηχανή] (1923).


Η σκηνική αισθητική του εξπρεσιονισμού χαρακτηρίζεται από τη συνολική παραμόρφωση της πραγματικότητας, με στόχο την ανάδειξη της εσωτερικής εμπειρίας και της ψυχικής έντασης. Η εξπρεσιονιστική υποκριτική, γνωστή και ως εξπρεσιονιστικό παίξιμο, υιοθετεί έντονη εκφραστικότητα, στυλιζαρισμένη κίνηση, υπερβολικές χειρονομίες και συγκεκομμένη, ρυθμική απαγγελία. Στη σκηνογραφία κυριαρχούν οι παραμορφωμένες προοπτικές, η έλλειψη ισορροπίας, οι αιχμηρές γωνίες και τα αντικείμενα με συμβολική λειτουργία, ενώ ο φωτισμός και ο ήχος αξιοποιούνται για τη δημιουργία έντονων αντιθέσεων και ατμόσφαιρας αγωνίας. Τα κοστούμια αποκτούν συχνά γκροτέσκα χαρακτηριστικά, ενισχύοντας την αίσθηση παραμόρφωσης και αποξένωσης. Σκηνοθέτες όπως ο Max Reinhardt [Μαξ Ράινχαρτ] και ο Leopold Jessner [Λέοπολντ Γέσνερ] συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση και διάδοση αυτής της σκηνικής αισθητικής.


Στη μουσική, ο εξπρεσιονισμός απομάκρυνε τη σύνθεση από την παραδοσιακή τονικότητα, υιοθετώντας την ατονικότητα και, αργότερα, τη δωδεκαφθογγική τεχνική. Στόχος δεν ήταν η αρμονική ισορροπία, αλλά η άμεση έκφραση της ψυχικής έντασης και του υπαρξιακού άγχους. Κεντρική μορφή υπήρξε ο Arnold Schoenberg [Άρνολντ Σαίνμπεργκ], ενώ σημαντικοί εκπρόσωποι ήταν οι Alban Berg [Άλμπαν Μπεργκ], με την όπερα Wozzeck (1925), Anton Friedrich Wilhelm von Webern [Άντον Βέμπερν] και Kurt Weill [Κουρτ Βάιλ]. Στην Ελλάδα, χαρακτηριστικός εκπρόσωπος του μουσικού εξπρεσιονισμού υπήρξε ο Νίκος Σκαλκώτας [Nikos Skalkottas].


Στον χορό, ο εξπρεσιονισμός καλλιεργήθηκε μέσα από τον «εκφραστικό χορό» [Ausdruckstanz], ο οποίος απέρριψε τις αυστηρές συμβάσεις του κλασικού μπαλέτου και ανέδειξε το σώμα ως φορέα συναισθημάτων και ψυχικών καταστάσεων. Η κίνηση κατέστη ελεύθερη, δυναμική και συχνά αυτοσχεδιαστική, με έμφαση στη δραματική εκφραστικότητα. Πρωτοπόρος του ρεύματος υπήρξε η Mary Wigman [Μαίρη Βίγκμαν], της οποίας έργα, όπως το Hexentanz [Χορός της Μάγισσας, 1926], επηρέασαν βαθιά τη μεταγενέστερη εξέλιξη του σύγχρονου χορού και δημιουργούς όπως η Pina Bausch [Πίνα Μπάους].

Αγγλικά
expressionism
Γαλλικά
expressionnisme, le
Γερμανικά
Expressionismus, der
Ιταλικά
expressionismo, il

Σχετικοί όροι

μοντερνισμός, αφηρημένος εξπρεσιονισμός, εξπρεσιονιστική μουσική, εξπρεσιονιστική όπερα, εξπρεσιονιστικός χορός

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"We can see that dreamlike qualities are characteristic of Expressionist drama. Typically a play would be presented with distorted and architecturally improbable settings, pools of light and deep, atmospheric shadows created by the recently developed and sophisticated electric spotlights; drab black, grey or white as the predominant ‘colours’ or else garish and clashing visual impacts. Acting would be emotionally charged, studiedly non-realistic, with staccato vocalisations, chanting and other forms of ‘heightened’ use of language. Facial expressions or masks might be grotesque, physical action mechanical or bizarre, the entire impact seeming arbitrary and subjective, and frequently dreamlike. Concepts of plot, narrative or grammar might appear to have collapsed in rebellion against a variety of forms of oppression and the inner experiences revealed were often of a tortured nature. The ghastly slaughter and mechanical fury of the First World War, resulting in mental illness and terrifying images for an entire generation, was evident in the staging of many of the plays".


«Είναι φανερό ότι τα ονειρικά στοιχεία χαρακτηρίζουν το εξπρεσιονιστικό δράμα. Συνήθως, ένα έργο παρουσιαζόταν με παραμορφωμένα και αρχιτεκτονικά απίθανα σκηνικά, δέσμες φωτός και βαθιές, ατμοσφαιρικές σκιές που δημιουργούνταν από τους τότε νεοεμφανιζόμενους και εξελιγμένους ηλεκτρικούς προβολείς· το μουντό μαύρο, το γκρι ή το λευκό κυριαρχούσαν ως 'χρώματα', ή εναλλακτικά χρησιμοποιούνταν κραυγαλέα και συγκρουόμενα οπτικά εφέ. Η υποκριτική ήταν συναισθηματικά φορτισμένη, σκόπιμα μη ρεαλιστική, με στακάτη εκφορά, ψαλμωδία και άλλες μορφές 'υπερτονισμένης' χρήσης της γλώσσας. Οι εκφράσεις του προσώπου ή οι μάσκες ήταν συχνά γκροτέσκες, η σωματική κίνηση μηχανική ή παράξενη, με το συνολικό αποτέλεσμα να φαντάζει αυθαίρετο, υποκειμενικό και συχνά ονειρικό. Οι έννοιες της πλοκής, της αφήγησης ή της δομής έμοιαζαν να έχουν καταρρεύσει σε μια εξέγερση ενάντια σε κάθε μορφή καταπίεσης, ενώ οι εσωτερικές εμπειρίες που αποκαλύπτονταν ήταν συχνά βασανιστικές. Η φρικαλεότητα της σφαγής και η μηχανική μανία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που κληροδότησε ψυχικά τραύματα και τρομακτικές εικόνες σε μια ολόκληρη γενιά, ήταν εμφανείς στη σκηνική παρουσίαση πολλών από τα έργα».

Τα κύρια χαρακτηριστικά του εξπρεσιονισμού στο θέατρο.

Pickering, K. (2005). Key concepts in drama and performance. Basingstoke & New York: Palgrave Macmillan. Βλ. σσ. 141-142.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βίντεο για την έκθεση Vasily Kandinsky: Around the Circle, αφιερωμένη στον εξπρεσιονιστή εικαστικό Βασίλι Καντίνσκι.…

Mary Wigman, Hexentanz (αποσπάσματα), 1929, εξπρεσιονιστικός χορός.

Αποσπάσματα από την εξπρεσιονιστική όπερα Die glueckliche Hand op. 18 (1924) του Arnold Schoenberg. De…

Το έργο Pierrot lunaire, Op.12 (1912) του Arnold Schoenberg θεωρείται εμβληματικό έργο του μουσικού εξπρεσιονισμού.

Στο μουσικό έργο 32 έργα για πιάνο (1940), ο Νίκος Σκαλκώτας συνδυάζει το εξπρεσιονιστικό ύφος…

Το εξπρεσιονιστικό μπαλέτο Der Grüne Tisch [Το πράσινο τραπέζι, 1932] σε χορογραφία του Kurt Jooss…

Προωθητικό βίντεο της παράστασης της τριλογίας Αέριο [Gas, 1917-1920] του Georg Kaiser [Γκέοργκ Κάιζερ]…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Oskar Kokoschka, Αυτοπροσωπογραφία ενός «εκφυλισμένου καλλιτέχνη» [Selbstbildnis eines "entarteten Künstlers"], 1937, Scottish National Gallery.

Oskar Kokoschka, Pietà, 1909, λιθογραφία. Προωθητική αφίσα για την παράσταση Δολοφόνος, η ελπίδα των γυναικών

Φωτογραφία του ηθοποιού Ernst Deutsch [Ερνστ Ντόυτς], πρωταγωνιστή στο εξπρεσιονιστικό έργο Ο Γυιός [

Στιγμιότυπο από την παράσταση της όπερας Wozzeck (1925) σε μουσική και λιμπρέτο του Alban Berg.…

Στιγμιότυπο από την παράσταση Hinkemann του εξπρεσιονιστή συγγραφέα Ernst Toller, σε σκηνοθεσία της Anne Lenk.…

Στιγμιότυπο από την εξπρεσιονιστική όπερα A dog's heart [Η καρδιά του σκύλου, 1925],…

Στιγμιότυπο από την εξπρεσιονιστική παράσταση Πενθεσίλεια [Penthesilea, 1807] του Heinrich von Kleist [Χάινριχ…

βασική

Bablet, D., Jacquot, J. (1973). L' expressionnisme dans le théâtre européen. Paris: CNRS.

Barry, H. (1983). German Expressionism: Die Brücke und der Blaue Reiter. London: Olympic Marketing Corp.

Benson, T. O. (Επιμ.). (2014). L'Expressionisme en Allemagne et en France: De Van Gogh a Kandinsky. Munich, London, New York: Los Angeles County Museum of Art, DelMonico Books, Prestel.

Buchheim, L.-G. (1959). Der Blaue Reiter und die Neue Künstlervereinigung München. Feldafing: Buchheim Verlag.

Dube, W. D. (1983). Der Expressionismus in Wort und Bild. Stuttgart: Skira/Klett-Cotta.

Innes, C. (1993). Avant Garde theatre: 1892–1992. London, New York: Routledge.

Palmier, J. M. (1980). L'Expressionnisme et les arts, τόμ. II «Peinture-Théâtre-Cinéma». Paris: Payot.

Styan J. L. (1983). Modern drama in theory and practice, τόμ. 3: Expressionism and Epic Theatre. Cambridge: Cambridge University Press.

Wolf, N. (2004). Expressionism. Köln: Taschen.

συμπληρωματική

Cooke, M. (Επιμ.). (2005). The Cambridge companion to twentieth-century opera. Cambridge: Cambridge University Press.

Craine, D., & Mackrell, J. (2010). The Oxford dictionary of dance. Oxford: Oxford University Press.

Kandinsky, W. (1981). Για το πνευματικό στην τέχνη (Μ. Παράσχης, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

Müller, J. E. (1977). Lexikon des Expressionismus. Κöln: Dumont.

Sadie, S. (Επιμ.). (1992). The New Grove dictionary of opera (τόμ. 4). New York: Macmillan.

Αντόρνο, Τ. Β. (2012). Η φιλοσοφία της Νέας Μουσικής (Τ. Σιέτη & Ο.Κ. Ψυχοπαίδη – Φράγκου, Μετ.). Αθήνα: Νήσος.

Στάγκος, Ν. (Επιμ.). (2021). Έννοιες της μοντέρνας τέχνης. Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Χαραλαμπίδης, Α. (2018). Η τέχνη του εικοστού αιώνα. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. εξπρεσιονισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξπρεσιονισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «εξπρεσιονισμός». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξπρεσιονισμός.

MLA

«εξπρεσιονισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εξπρεσιονισμός.

1733